Szpital Diakonis (Diakonissenkrankenhaus, Diakonissen- Mutter- und Krankenhaus) działał od 10 lipca 1857 roku z inicjatywy członków gminy kościoła Zbawiciela na Zaroślaku, początkowo jako szpital dziecięcy w wynajętym małym parterowym budynku przy Schwarzes Meer 10 (obecnie ul. Stawki). Jego prowadzenie powierzono diakonisom z Ludwigslust w Meklemburgii. W 1860 roku szpital przeniesiono do budynku przy Neugarten 23 (obecnie ul. Nowe Ogrody), poszerzając zakres świadczeń o leczenie chorób kobiecych. W 1864 r. szpital powiększono o dokupiony sąsiedni budynek przy Neugarten 24. W 1870 roku wykupiono teren ogrodnictwa Antona Radtkego przy Neugarten 3/5, a 31 sierpnia 1871 r. wmurowano tam kamień węgielny pod budynek nowego szpitala, zaprojektowany przez architekta i radcę gdańskiej rejencji Brunona Eberhardta (1826–1905). Koszt zakupu działki oraz budowy nowego gmachu wyniósł 75 tysięcy marek. Fundusze zbierano przez kilka lat w świątyniach protestanckich Gdańska, Pomorza i Prus Wschodnich; na ten cel przeznaczono też pieniądze ze sprzedaży władzom gdańskiej rejencji użytkowanych dotychczas budynków przy Neugarten 23/24 oraz otrzymane od osób prywatnych, gmin ewangelickich i instytucji.
17 marca 1875 roku nastąpiło otwarcie i poświęcenie nowego szpitala, który dysponował 100 łóżkami i salą operacyjną; przeznaczony był dla kobiet, dzieci i mężczyzn – pacjentów internistycznych i chirurgicznych. W głównym budynku znajdowały się pomieszczenia dla diakonis, jadalnia, biura, sale: konferencyjna, operacyjna, opatrunkowa i pokój lekarski. Po stronie wschodniej głównego budynku znajdował się trzykondygnacyjny tzw. Klassenkrankenhaus i apteka, po stronie zachodniej głównego budynku – laboratorium, pomieszczenia gospodarcze i sala lekcyjna. W podwórzu stał budynek oddziału dziecięcego (28 łóżek) i kobiecego (23 łóżek).
W 1876 roku chorym posługiwało, poza przełożoną, 16 diakonis, 24 nowicjuszki i 19 sióstr w okresie próbnym; zatrudniano trzech lekarzy. W roku 1900 chorymi opiekowały się 73 diakonisy. Ich służba odznaczała się – jak na ówczesne warunki – dużym profesjonalizmem. Struktura wzorowana była na zgromadzeniu w Kaiserswerth, podobnie jak strój diakonis (duży, czarny kapelusz, biały czepek, błękitna suknia z muślinu w dni robocze, wełniana – w dni świąteczne).
Diakonisy – służebnice, siostry luterańskie, przybywały do Gdańska z terenów Niemiec. Były to kobiety stanu wolnego, które posiadały wiedzę na temat opatrywania ran i podstawowych czynności medycznych wykorzystywaną do opieki nad chorymi ubogimi i słabszymi przy obopólnej korzyści: z jednej strony pomocy osobom potrzebującym, a z drugiej aktywizacji kobiet, które mogły włączyć się w życie parafii. Oprócz służby w Mutterhaus przy Nowych Ogrodach, diakonisy pracowały też w szpitalu w Szpitalu Miejskim (Lazarecie) przy Sandgrube 5/19 (ul. Rogaczewskiego), następnie przy Eichenallee (ul. Dębinki), Szpitalu Położnictwa i Chorób Kobiecych przy Schellmühler Weg 1 (ul. Kliniczna), przychodniach lekarskich i w domach opieki społecznej w Gdańsku i na Pomorzu, a także prowadziły przedszkola, m.in. w Oliwie, w zabudowaniach po klasztorze cystersów.
W 1902 r. na terenie Szpitala Diakonis wybudowano baraki dla chorych, w 1905 – stację pogotowia, w 1911 – nową salę operacyjną, w 1912 rozbudowano część szpitala przeznaczoną dla chorych I i II klasy. W okresie I wojny światowej pacjentami było kilka tysięcy rannych żołnierzy. W 1926 r. rozbudowano część przeznaczoną dla chorych III klasy i stację pogotowia, zbudowano kaplicę. W roku 1930 przystąpiono do rozbudowy oddziałów dziecięcego i kobiecego oraz wzniesienia nowej zabudowy według projektu Adolpha Bielefeldta. Prace zakończono w listopadzie 1933 roku. Po przebudowie powstał czteropiętrowy gmach z mieszkaniami diakonis na ostatnim piętrze.
Podczas II wojny światowej przebywali tu ranni żołnierze. 11 sierpnia 1942 r., w czasie pierwszego angielskiego nalotu na Gdańsk zginęło 11 osób, w tym 2 diakonisy, w następnych dniach zmarło ponad 40 osób. Po 1945 r. placówka została przemianowana na Szpital Wojewódzki.
Tekst: A. Szarszewski, M. Gliński, www.gedanopedia.pl
Ilustracje: www.gedanopedia.pl, domena publiczna
