Duchowny i teolog ewangelicko-reformowany, wybitny działacz reformacji, humanista, pisarz, tłumacz i dyplomata, sekretarz króla Zygmunta I Starego, twórca Kościoła kalwińskiego w Polsce.
Jan Łaski herbu Korab, (Joannes a Lasco, Lascius) urodził się w Pińczowie w zamożnej i wpływowej polskiej rodzinie szlacheckiej herbu Korab, jako syn wojewody sieradzkiego Jarosława i Zuzanny z Bąkowej Góry oraz brat dyplomatów Hieronima oraz Stanisława. Nauki zaczął pobierać na dworze swojego stryja, również Jana Łaskiego (1456–1531), kanclerza wielkiego koronnego, a później arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski. Zgodnie z życzeniem stryja, Łaski poświęcił się karierze duchownej – był proboszczem gnieźnieńskim i łęczyckim, kustoszem płockim, archidiakonem warszawskim i kanonikiem krakowskim.
W latach 1514–1519 wyjechał na studia, najpierw do Wiednia, a następnie do Włoch, gdzie studiował prawo teologiczne, literaturę starożytną oraz języki (łacina, greka, niemiecki i włoski) na uniwersytetach w Bolonii i Padwie. Zgodnie z życzeniem stryja, Łaski poświęcił się karierze duchownej, jednak przede wszystkim chciał poznać intelektualne prądy epoki. W okresie podróży Jana Łaskiego Europa Zachodnia znajdowała się w zarzewiu powstającej reformacji i Łaski zaznajomił się z rozmaitymi nurtami ideowymi tej epoki. Poznał wybitnych reformatorów: Huldrycha Zwingliego, Joachima Camerariusa, Johannesa Oecolampadiusa, Alberta Hardenberga, Marcina Bucera i Filipa Melanchtona.
W 1525 r. wyjechał ponownie na Zachód, w Bazylei zaprzyjaźnił się z wybitnym humanistą Erazmem z Rotterdamu, od którego odkupił cenne zbiory biblioteczne, jednocześnie pozwalając mu korzystać z nich do końca życia. Później cały zbiór biblioteczny sprowadził do Polski na polecenie Łaskiego Andrzej Frycz Modrzewski. W 1529 Łaski wyjechał na Węgry jako doradca swego brata Hieronima. Otrzymał od Jana Zapolyi tytularne biskupstwo wespremskie (Veszprém) i podjął pracę w dyplomacji Królestwa Węgier. Państwo to było wówczas rozdarte między Habsburgów i Turcję, a ten wewnętrzny chaos stał się przyczyną kompromitacji i końca kariery Hieronima, a także ruiny finansowej całej rodziny, co skutkowało zahamowaniem kariery duchownej Jana Łaskiego.
W 1540 r., podczas pobytu w Louvain w Niderlandach, Jan Łaski zawarł małżeństwo z Barbarą, córką kupca, poznaną w chrześcijańskiej wspólnocie „Bracia i Siostry Wspólnego Życia”. O swoim małżeństwie, a także o wystąpieniu z Kościoła katolickiego, zawiadomił biskupa kujawskiego Łukasza Górkę. Poskutkowało to utratą dochodów z jego polskich majątków kościelnych. Pozbawiony środków do życia, Łaski wrócił do Polski i formalnie odżegnał się od „herezji”, czyli kalwinizmu, dzięki czemu przywrócono mu dochody. Pomimo to kilka miesięcy później małżeństwo Łaskich wyjechało do Niemiec. W 1543 r. Łaski otrzymał od regentki Wschodniej Fryzji Anny Oldenburskiej nominację na stanowisko efora wszystkich kościołów tego państwa i proboszcza parafii w Emden. Łaski stał się więc duchownym ewangelickim i pionierem reformacji we Fryzji, umiejętnie prowadząc działalność misyjną między naciskami ze strony katolików i anabaptystów. Zgodnie z doktryną kalwińską napisał swój manifest teologiczny Epitome oraz opracował katechizm. Odniósł sukces, eliminując katolicyzm z terenu księstwa.
W 1550 r., na zaproszenie arcybiskupa Tomasza Cranmera, Łaski wyjechał do Anglii, która właśnie reorganizowała w duchu protestanckim swój narodowy Kościół anglikański. 24 lipca 1550 roku król Edward VI nadał Łaskiemu tytuł superintendenta (biskupa) zborów dla cudzoziemców-protestantów, uciekających do Anglii przed prześladowaniami.
Wkrótce Łaski zaczyna wdał się w doktrynalne, narodowościowe i organizacyjne spory z Kościołem anglikańskim. Aby je zażegnać, Łaski napisał w 1551 wspólne wyznanie wiary Confessio Londinensis, które celowo pomijało kwestię sakramentów. Po uporaniu się z kwestiami doktrynalnymi, Łaski przystąpił do energicznej organizacji zborów (w duchu kalwińskim), której program przedstawił w dziele Kształt i sposób całkowity służby kościelnej w kościele cudzoziemskim ustanowionym w Londynie, zadedykowanym królowi Polski (1555).. Demokratyzacja życia religijnego była jednym z priorytetów Łaskiego – starał się wykorzenić hierarchiczny model funkcjonowania Kościoła katolickiego i zawsze starał się o zaakceptowanie poglądów przez parafian. Na tym tle dochodziło do konfliktów z duchownymi anglikańskimi, których raził także kalwiński rygoryzm moralny: surowa dyscyplina oraz skromność duchowieństwa i wiernych – a także nowatorstwo Łaskiego: sprzeciw wobec używania szat liturgicznych, ozdób i ołtarza w kościołach. Łaski naczelną zasadą uczynił równość wszystkich członków zboru, bez względu na ich pochodzenie czy pozycję społeczną, pierwszy wprowadził uroczystość konfirmacji młodzieży protestanckiej.
Rozprawa Łaskiego Brevis et dilucida de Sacramentis ecclesiae Christi tractatio podkreślała potrzebę odcięcia się od tradycji katolickiej w kwestii sakramentów: Łaski uznawał za sakramenty jednoznacznie opisane w Nowym Testamencie jako ustanowione przez Jezusa: Eucharystię i chrzest. Jako członek komisji ds. rewizji praw kościelnych, Łaski w wielkim stopniu przyczynił się do protestantyzacji Kościoła anglikańskiego i stworzył podstawy dla późniejszego ruchu purytańskiego w Anglii. Stworzył także własny katechizm, który później stał się podstawą Katechizmu Heidelberskiego, obowiązującego w Kościele ewangelicko-reformowanym.
W 1553 Łaski musiał opuścić Anglię w wyniku represji przeciwko protestantom rozpętanych przez królową Marię Tudor. Zachęcony wieściami o postępach reformacji w Polsce, w 1556 wrócił do ojczyzny. Jako propagator idei reformacyjnych działał w Polsce i na terenach Prus. Na dworze księcia Prus Albrechta i innych książąt niemieckich dążył do stworzenia wielkiej koalicji przeciwko papieżowi i cesarzowi, idea ta jednak nie doszła do skutku.
Łaski miał zezwolenie króla Zygmunta II Augusta na pobyt w Polsce oraz na prywatne spotkania i zjazdy ze szlachtą i ministrami. Działał w kierunku przekształcenia kościoła w Polsce w kościół państwowy w oparciu o władzę królewską, na wzór królestw skandynawskich. Jednak ostatecznie do konwersji Zygmunta II Augusta nie doszło. Wówczas Łaski postanowił połączyć wszystkich protestantów polskich w jedną silną organizację. Plan nie powiódł się, wobec oporu polskich luteranów.
Jan Łaski osiadł w Pińczowie, skąd kierował polskimi reformowanymi. Zajął się reorganizacją zborów małopolskich: wprowadził swój kalwiński katechizm i strukturę synodalno-prezbiterialną, uprościł liturgię. Starał się mocniej związać szlachtę z Kościołem, przez nadanie jej obowiązku materialnego wsparcia i oddanie całkowitej kontroli nad finansami zboru. Podniósł szkołę ewangelicką w Pińczowie do poziomu gimnazjum, z zamiarem uczynienia z niej akademii. Rozwijał ożywioną działalność misyjno-propagandową, czego rezultatem było trzykrotne zwiększenie liczby zborów. Prawdopodobnie brał udział w tłumaczeniu Biblii na język polski (1563, tzw. Biblia Brzeska albo Biblia Radziwiłłowska).
Działalność Łaskiego przerwała śmierć w 1560 r. Został pochowany w Pińczowie, w ówczesnym kościele kalwińskim (obecnie kościół katolicki pw. św. Jana) pod głównym ołtarzem. Jego grób przykrywa marmurowa płyta, na której umieszczono epigram autorstwa Andrzeja Trzecieskiego: Tu leży Łaski; razem z nim złożono by tu i pobożność, gdyby i ona mogła kiedyś umrzeć.
Jan Łaski oprócz nieocenionego dzieła wdrażania idei Reformacji w krajach Europy jest zasłużony dla rozwoju polskiego języka literackiego i piśmiennictwa oraz dla rozwoju polskiego humanizmu i tradycji demokratycznych. W 1603 roku jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego. Łaski i jego angielska wspólnota kalwińska uznawani byli przez Zinzendorfa za poprzedników braci morawskich, co znalazło odzwierciedlenie w przedstawieniu Łaskiego w XVIII-wiecznym stroju liturgicznym prezbitera tej wspólnoty. Imieniem Łaskiego nazwana została Biblioteka Kościoła ewangelicko-reformowanego w Emden oraz Wyższe Seminarium Teologiczne Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w Polsce.
Opracowano na podstawie www.pl.wikipedia.org
