Kaplicę, pełniącą obecnie funkcję kościoła, wzniesiono w 1870 roku na terenie cmentarza ewangelickiego przy Stolper Chaussee (dzisiejszej ul. Wojska Polskiego). Początkowo pełniła funkcję kaplicy cmentarnej. Obiekt ma kubaturę około 1100 m³, a powierzchnia głównej sali wynosi około 100 m². Kaplicę zbudowano z pełnej cegły palonej, a elewacje oblicowano cegłą układaną głównie w wątku gotyckim. Fundamenty wykonano z cegły i kamienia. Budynek zaprojektowany w stylu neogotyckim założono na planie zbliżonym do kwadratu. Składa się z podpiwniczonego korpusu, prostokątnej kruchty oraz półkolistej apsydy z niewielkimi aneksami. Korpus nakryty jest dachem naczółkowym, zwieńczonym niewielką sygnaturką z ostrosłupowym hełmem i krzyżem. Elewacje zdobią ostrołukowe blendy (wnęki), lizeny (wypukłe pasy) oraz ceramiczne gzymsy. W blendach umieszczono smukłe otwory okienne, w partii cokołowej znajdują się okna piwniczne. Zastosowanie form charakterystycznych dla architektury neogotyckiej nadaje budowli wertykalny i surowy charakter. Półokrągła apsyda wraz z przylegającymi do niej dwoma bocznymi aneksami została dobudowana później do istniejącego korpusu kaplicy. Świadczą o tym różnice w użytym materiale oraz odmienny sposób opracowania detali architektonicznych (ostrołuki). Więźba dachowa jest drewniana, krokwiowo-jętkowa, a dach pokryto blachą cynkową.
Wnętrze i wyposażenie
Wnętrze kaplicy jest jednoprzestrzenne i poprzedzone kruchtą. Główna sala nie jest bezpośrednio połączona z apsydą, a piwnica i pomieszczenia w części apsydialnej stanowią odrębne przestrzenie. Strop przykrywają drewniane, malowane na zielono deski, wsparte poprzecznym podciągiem. Ostrołuki okien wykończone ceglanym obramowaniem. Ściany są gładko tynkowane, posadzka w głównym pomieszczeniu została wykonana z szarej terakoty. Znaczna część wyposażenia pochodzi z dawnych świątyń ewangelickich. W kaplicy znajdują się między innymi krucyfiks, ambona, ławki, tablica z numerami pieśni, dwie fisharmonie oraz kielich i misa chrzcielna przeniesione z kościoła w Janowicach. Szczególnie cennym elementem jest polichromowana ambona pochodząca z kościoła w Słuszewie. Utrzymana w zielonej kolorystyce, została ozdobiona malarskimi przedstawieniami czterech ewangelistów. Chrzcielnicę, niedużą kazalnicę i ołtarz wykonano w 2014 r.
Pierwszy poważny powojenny remont kaplicy przeprowadzono w 1969 roku. Wówczas budynek został zelektryfikowany. Kolejne prace wykonywano w latach 1977, 1981 i 1985. Ich częstotliwość wynikała między innymi z licznych aktów wandalizmu, takich jak wybijanie szyb, niszczenie ogrodzenia, gabloty i rynien. W 1996 r. zamontowano panele ścienne i zakupiono przenośne ogrzewanie gazowe. W latach 2000. wymieniono okna w pomieszczeniu za ołtarzem, wykonano nowe ogrodzenie, a także gruntownie wyremontowano niewielką kaplicę w aneksie, przystosowując ją do odprawiania nabożeństw w okresie zimowym. W 2009 roku kaplicę filialną w Lęborku wpisano do rejestru zabytków.
Lapidarium, park i pomnik pojednania
U podnóża apsydy utworzono małe lapidarium, składające się z 6 kamiennych płyt nagrobnych, pochodzących z końca XIX i pocz. XX w., pozostałych z cmentarza okalającego kaplicę. Upamiętniono na nich m.in. rodziny Brinh, Grüder, Münchow i Borrhardt. Cały teren dawnego cmentarza został przekształcony w park. Na cmentarzu tym spoczęli rodzice słynnego lęborczanina Paula Nipkowa, wynalazcy tzw. ”tarczy Nipkowa”, umożliwiającej przesyłanie obrazu na odległość i będącej podstawą skonstruowania telewizji mechanicznej. Grobowiec Fryderyka i Teresy Nipkow nie zachował się. W czerwcu 2008 roku na placu przy kaplicy odsłonięto pomnik autorstwa Wacława Pietrusewicza. Ma on formę otwartej księgi z napisami w językach polskim i niemieckim. Umieszczony na nim tekst wyraża więź dawnych niemieckich mieszkańców z obecnymi mieszkańcami Lęborka i powiatu lęborskiego, a także nadzieję na trwały pokój między narodami.
Ewangelicy w Lęborku po 1945 roku
Po przejęciu administracji od Armii Radzieckiej w 1945 roku polskie władze rozpoczęły wysiedlanie dotychczasowych mieszkańców miasta. W latach 1945–1946 Lębork musieli opuścić ostatni miejscowi duchowni luterańscy: ks. Gerhard Ehrenforth, ks. Willy Haack i ks. Hans Pribnow, a także diakoni ks. Meyer i ks. Hermann Paul. Do 1948 roku działalność duszpasterską prowadziła diakonisa Frieda Zilz. Po wyjeździe duchownych część ich obowiązków przejęli świeccy kaznodzieje i lektorzy. W powiecie lęborskim posługę tę pełnili między innymi Fritz Granzow, Hermann Sielaff, Bernard Zieliński, Karol Hartun i Fryderyk Reinke. W 1952 roku trzy zalegalizowane niemieckojęzyczne zbory (w Janowicach, Lęborku i Łebie) skupiały około 2000 ewangelików. Nabożeństwa odbywały się również bez oficjalnego zezwolenia, między innymi w Brzynie, Łęczycach, Siemirowicach i Wierzchucinie. W 1954 roku legalnie działał już tylko zbór w Janowicach, liczący około dwustu wiernych. Próby zalegalizowania niemieckojęzycznych nabożeństw w Lęborku i Łebie nie przyniosły rezultatu. Mimo urzędowej likwidacji zboru janowickiego w styczniu 1955 roku nabożeństwa nadal były odprawiane.
Polski zbór ewangelicki w Lęborku rozpoczął legalną działalność 1 stycznia 1955 roku. Polscy duchowni luterańscy zaczęli wówczas odprawiać nabożeństwa w dawnej kaplicy cmentarnej. Trzon polskiego zboru stanowili przesiedleńcy z okolic Lwowa. Należeli do niego między innymi prawnicy, inżynierowie i nauczyciele związani z powojennym życiem miasta. W 1957 roku zbór w Janowicach został filiałem lęborskiej wspólnoty. Do 1986 roku lęborscy ewangelicy należeli do parafii w Sopocie, a następnie zostali włączeni do parafii ewangelicko-augsburskiej w Słupsku. Radę filiału tworzyli Waldemar Ciupak (przewodniczącego), Waldemar Adamski i Vera Lewandowska. W 1987 roku wspólnota liczyła 52 wiernych. Nabożeństwa w Lęborku odprawiali między innymi ks. senior Edward Dietz, bp Michał Warczyński, ks. Jan Raszyk, ks. Jerzy Romański, ks. Krzysztof Rej, ks. Paweł Badura, ks. Mirosław Sikora, ks. Marcin Makula i ks. Wojciech Froehlich. W 1972 roku kaplica stała się własnością Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce na podstawie ustawy z 23 czerwca 1971 roku. Przez pewien czas dolną część obiektu udostępniano również parafii polskokatolickiej. Kaplica pozostaje miejscem nie tylko nabożeństw, lecz także spotkań ekumenicznych i wydarzeń kulturalnych. Odbywały się w niej konfirmacje, koncerty, prelekcje, przedstawienia teatralne i spotkania adwentowe. Z lęborskim środowiskiem ewangelickim związany był Claus Dietrich Schmidt, autor publikacji poświęconych historii Lęborka.
Tekst na podstawie: Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze – miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku nr 5/2024 nr 6-7-8, 2024
Zdjęcia: Dominika Gzowska, 2026
