Dag Hammarskjöld
(1905–1961)

Szwedzki ekonomista, prawnik, dyplomata i pisarz, I Sekretarz ONZ, laureat pokojowej Nagrody Nobla.

Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld  urodził się w 1905 r. w Östra Storgatan w Jönköping, w szwedzkiej szlacheckiej rodzinie, jako czwarty i najmłodszy syn polityka, profesora historii i prawa, przyszłego premiera Hjalmara Hammarskjölda i Agnes, z domu Almquist, córki naczelnika Królewskiego Zarządu Więziennictwa Gustafa Fridolfa Almquista. Rodzina Hammarskjöld wydała wcześniej wielu wybitnych urzędników i profesorów. Równie zasłużona była rodzina jego matki Agnes, kobiety głęboko religijnej. Z jej rodu pochodzi wielu wybitnych duchownych i dostojników Kościoła Szwecji, pisarzy i muzyków. Hjalmar Hammarskjöld został mianowany dyplomatą w Kopenhadze w 1905 r., w roku 1907 został gubernatorem okręgu Uppsala, a w latach 1914–1917 pełnił funkcję premiera Szwecji. Rodzina była w bliskiej przyjaźni z Nathanem Söderblomem, wybitnym luterańskim arcybiskupem, aktywnie zabiegającym o wartości chrześcijańskie we współczesnym świecie, a także o pojednanie chrześcijan w nowo powstałym ruchu ekumenicznym.

Dag Hammarskjöld studiował na Uniwersytecie w Uppsali – najpierw historię literatury, filozofię i francuski, które zostały uwzględnione w jego licencjacie z filozofii w 1925 roku, następnie ekonomię oraz przedmioty społeczne i prawnicze. W 1933 uzyskał tytuł doktora i profesora nadzwyczajnego nauk ekonomicznych.

DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA I POLITYCZNA

W 1930 r. Hammarskjöldowi powierzono zadanie badania problematyki bezrobocia w Szwecji. Badania, które prowadził m.in. z Ernstem Wigforssem i Göstą Bagge, zakończyły się publikacją kilku rozpraw naukowych. W 1932 r. Hammarskjöld został adiunktem w Ministerstwie Finansów, a  w latach 1935–1941 został zatrudniony jako sekretarz Riksbanku, gdzie ściśle współpracował z gubernatorem Riksbanku Ivarem Roothem (późniejszym szefem Międzynarodowego Funduszu Walutowego w Waszyngtonie). W latach 1936–1945 był sekretarzem w Ministerstwie Finansów, a w latach 1941–1948 prezesem Riksbanku.

Dag Hammarskjöld był wybitnym ekonomistą szkoły sztokholmskiej, członkiem Zarządu Narodowego Instytutu Badań Ekonomicznych od 1937. W 1946 r. został ekspertem Ministerstwa Spraw Zagranicznych do spraw finansowych. Uważa się, że to on ukuł termin gospodarka planowa. Odegrał ważną rolę w kształtowaniu szwedzkiej polityki gospodarczej.

Hammarskjöld aktywnie działał też na arenie międzynarodowej: w 1944 r. był delegatem w negocjacjach gospodarczych, głównie z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi, w latach 1948–1953 był członkiem, a później później wiceprzewodniczącym komisji wykonawczej głównej delegacji Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej (OEEC). Był sekretarzem gabinetu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych (1949–1951 ), a następnie wiceministrem spraw zagranicznych (1951–1953).

Mimo że był członkiem kilku rządów socjaldemokratycznych, nigdy nie wstąpił do partii. Jego przyjaciel i współpracownik Ernst Wigforss twierdził, że Hammarskjöld był nowoczesnym torysowskim demokratą – mógł sympatyzować z socjaldemokratyczną polityką dystrybucyjną i gospodarką planową, lecz był konserwatywny w swoich poglądach na biurokrację państwową, która według niego powinna chronić ludzi przed partykularnymi interesami i pielęgnowała wspólne wartości. Jako polityk utrzymywał zarówno politykę, jak i kulturę w stanie równowagi między starym a nowym, wyznawał ideę „dokładnie zrównoważonego osądu, równowagi między różnymi stronami”.

Działalność polityczna Hammarskjölda została ukoronowana w 1953 r. funkcją Sekretarza Generalnego ONZ, na które został wybrany przez Walne Zgromadzenie Rady Bezpieczeństwa ONZ 57 głosami na 60 członków. Jego kandydatura zwyciężyła dzięki jego ogromnemu doświadczeniu i wiedzy zdobytej m.in. w pracy dla OEEC. Dla większości współpracowników zaskoczeniem było objęcie takiego stanowiska przez Hammarskjölda, ponieważ był on skromną osobą, która zdawała się nie wysuwać żadnych roszczeń dotyczących kariery. W 1957 r. został wybrany na drugą kadencję.

Swoją kadencję Sekretarza Generalnego rozpoczął Hammarskjöld od wynegocjowania uwolnienia amerykańskich pilotów, uwięzionych w Chinach w czasie wojny koreańskiej. Stało się możliwe, gdyż polityk przeprowadził poważną reorganizację w kancelarii, kładąc kres atmosferze mackartyzmu i oskarżeniom pod adresem poprzedniego Sekretarza – Trygve Lie o zatrudnianie w ONZ komunistów i obywateli krajów, działających na szkodę Stanów Zjednoczonych. W 1956 r. odniósł negocjacyjny sukces, który mógł powstrzymać trzecią wojnę światową – było to zażegnanie kryzysu w Kanale Sueskim, poprzez doprowadzenie do honorowej wzajemnej kapitulacji prowokatorów konfliktu. W tym samym roku był gościem Międzynarodowych Targów Poznańskich, w czasie trwania których doszło do strajków robotniczych i krwawych starć ulicznych. Jako sekretarz ONZ zaprotestował przeciwko użyciu siły przez władze państwowe, które jednak nie wzięły pod uwagę jego protestu. Od 1960 był zaangażowany w dążenia do ponownego zjednoczenia Kongo w czasie wojny domowej w tym kraju, rozbitym na dwa podmioty (zależne od Belgii oraz Związku Radzieckiego). Kilkakrotnie po 1957 roku, po ponownym wyborze Hammarskjölda, Sowieci próbowali go obalić za rzekome sympatie do bloku zachodniego. Jesienią 1960 krytyka ta nasiliła się i Nikita Chruszczow zażądał na Zgromadzeniu Ogólnym usunięcia go ze stanowiska, ponieważ uważał, że Hammarskjöld „nadużywał zasad sprawiedliwości” podczas kryzysu kongijskiego.

Dag Hammarskjöld zginął 18 września 1961 r. w katastrofie lotniczej w dżungli w Rodezji Północnej razem z 15 pasażerami. Oficjalną przyczyną katastrofy miał być błąd pilota. Istnieje jednak wiele hipotez przeczących oficjalnej wersji – najbardziej rozpowszechniona z nich, mówi, że samolot został zestrzelony przez rebeliantów Katangi, jako że celem misji, z jaką leciała delegacja Hammarskjölda było rozstrzygnięcie wojny domowej w Kongu, a tym samym ponowne zjednoczenie kraju. Po 30 latach niewyjaśnionych hipotez, w latach 90. XX wieku do spowodowania katastrofy przyznał się południowoafrykański tzw. Instytut Morski, stanowiący ukrytą agendę tajnych służb Południowej Afryki. Samolot z Hammarskjöldem na pokładzie został ostrzelany i strącony przez samolot myśliwski.

Historia oceniła działalność Hammarskjölda bardzo wysoko. Polityk nadał większy autorytet dość niewydolnej wówczas instytucji ONZ, inicjując „dyplomację prewencyjną”. Wartości, które inspirowały go osobiście i jako Sekretarza Generalnego to współczucie, humanizm i zaangażowanie na rzecz międzynarodowej solidarności i współpracy. Polityk nakłaniał do bezkrwawego rozwiązywania konfliktów międzynarodowych, do zakończenia wielu z nich walnie się przyczynił. Został uhonorowany pogrzebem państwowym i licznymi wystąpieniami władz i delegatów Zgromadzenia Ogólnego ONZ. Delegat kongijski ogłosił go „męczennikiem pokoju”. Jest jedyną osobą w historii, która otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla pośmiertnie. Każdego roku w uznaniu wartości, które reprezentował, Fundacja Daga Hammarskjölda i Uniwersytet w Uppsali organizują wydarzenie „Wykład pamięci Daga Hammarskjölda”, który jest wygłaszany przez osobistości świata polityki.

ZAINTERESOWANIA LITERATURĄ, SZTUKĄ I AKTYWNYM STYLEM ŻYCIA

W 1954 roku, po tym gdy zmarł jego ojciec, Dag Hammarskjöld został wybrany na jego następcę w królewskiej Akademii Szwedzkiej – niezależnej instytucji kulturalnej i naukowej, której głównym zadaniem jest dbanie o rozwój literatury i języka szwedzkiego. Akademia została założona w 1786 r. przez króla Gustawa III, a idea samej instytucji i jej organizacja były zainspirowane Akademią Francuską. Według zaleceń króla do Akademii mieli należeć pisarze, uczeni i „panowie”, czyli szlachta, jednak w samej instytucji między jej członkami miała panować całkowita równość. Instytucja składa się z osiemnastu członków wybieranych dożywotnio. Ojciec Daga Hjalmar Hammarskjöld był jej członkiem od 1918 r. Akademia od 1901 roku przyznaje Literacką Nagrodę Nobla. Funkcja ta była dla Daga Hammarskjölda bardzo ważna, tak samo jak zamiłowanie do literatury.

Podczas publicznych wystąpień chętnie cytował ulubionych poetów. Tłumaczył utwory dramatyczne, wystawiane później w Teatrze Dramatycznym w Sztokholmie. Równie dobrze potrafił analizować muzykę klasyczną, sztukę francuskich impresjonistów, a także dyskutować o teologii chrześcijańskiej.

Dag Hammarskjöld bardzo interesował się aktywnościami na świeżym powietrzu, turystyką i trekkingiem. Był członkiem zarządu i wiceprezesem Szwedzkiego Towarzystwa Turystycznego oraz prezesem Szwedzkiego Klubu Górskiego. Jego teksty o naturze i przyrodzie Szwecji zostały zebrane w książce Från Sarek till Haväng (wydanej pośmiertnie).

DUCHOWOŚĆ

Hammarskjöld jako luteranin był zakorzeniony w chrześcijaństwie i miał trudności z zaakceptowaniem ateizmu, który stawał się bardzo popularny w jego czasach. Jednocześnie głęboko interesował się myślami filozoficzno-religijnymi Williama Jamesa, Ernesta Renana, Rudolfa Otto, Carla Junga i Martina Bubera. O jego duchowości świadczy urządzenie pokoju kontemplacyjnego przy jego gabinecie w budynku ONZ. Hammarskjöld miał również w planach wybudowanie chrześcijańskiej kaplicy na swojej posesji w Backåkra na Österlen. Pomysł ten zrealizowano po jego śmierci – powstało tam miejsce religijno-kontemplacyjne, konsekrowane przez luterańskiego biskupa Martina Lindströma.

Po śmierci, wśród osobistych rzeczy Hammarskjölda, znaleziono kopię przysięgi sekretarza generalnego, rękopis jego tłumaczenia na język szwedzki I and Thou żydowskiego filozofa Martina Bubera oraz Naśladowanie Chrystusa Thomasa à Kempis. Odkryto także rękopis zatytułowany Vägmärken – rodzaj duchowego dziennika z głęboko chrześcijańskimi myślami o świecie i człowieku. Polityk pozostawił także list skierowany do szwedzkiego wydawcy – Leifa Belfrage, z prośbą, by zdecydował, czy ta „biała księga rozmów ze sobą i negocjacji z Bogiem” powinna zostać opublikowana. Belfrage postanowił ją wydać, a żona wydawcy pisała później: „wiemy, nawet jeśli nigdy nikomu tego nie wyjawimy, że był świętym”. W 1963 r. wydano Vägmärken w Szwecji, a w języku polskim ukazały się one w 1967 roku jako Drogowskazy w tłumaczeniu ks. Jana Ziei.

Hammarskjöld zaczął zapisywać swe przemyślenia jako 25-letni student i robił to do końca życia. Najczęściej pojawiające się tam słowa to „służba”, „ofiara” i „samotność”. Miał zaledwie kilku rozumiejących go przyjaciół i wielkich mistrzów, z którymi się kontaktował, takich jak żydowski filozof Martin Buber czy teolog luterański Albert Schweitzer. W samotnych wewnętrznych zmaganiach towarzyszyli politykowi chrześcijańscy mistycy: Mistrz Eckhart, Tomasz à Kempis, Jan od Krzyża, a także Pascal, klasycy literatury skandynawskiej a nawet pisarze niechrześcijańscy jak XIII-wieczny poeta perski Rumi. Jako dla luteranina Pismo Święte było dla Hammarskjölda żywą, współczesną księgą, latarnią oświetlającą drogę, odpowiadającą na pytania dotyczące „tu i teraz”. Przywołując cytaty Biblii i dodając do nich refleksję pochodzącą z obserwacji zachowań ludzkich i funkcjonowania świata, Hammarskjöld ustawiał drogowskazy dla siebie i innych.

Według Sarah Hinlicky Wilson Dag Hammarskjöld jawi się w Drogowskazach jako osoba pełna wątpliwości, tocząca wewnętrzną walkę, a jednocześnie przepełniona głęboką wiarą. Odpowiedzialne stanowiska wymagały od niego podejmowania trudnych i obciążonych konsekwencjami decyzji. Hammarskjöld starał się być uczniem Jezusa Chrystusa. Pisał, że Psalmy nauczyły go interpretować osamotnienie oraz trwać w modlitwie, a Ewangelie uczyły go, że krzyż Jezusa nie był darem z siebie skoncentrowanym na sobie, ale darem dla innych, w pełni i całkowicie. Hammarskjöld pisał, że „droga do świętości z konieczności wiedzie przez świat działania”. Wiara i kontemplacja dawały mu odwagę, by wkroczyć w sedno działania, nawet w trudnych i niebezpiecznych okolicznościach.

W głęboko czasach targanych konfliktami wojennymi utrzymywanie pokoju oparte na zasadach Hammarskjölda nie było popularną strategią. Gdy deklarował potrzebę zrównoważenia lojalności wobec własnego państwa z najlepiej pojętym interesem całej rodziny ludzkiej – narażało go to na nieustające krytyki. Negocjował rozważnie i cierpliwie, aby doprowadzić przywódców do pojednawczej postawy – oskarżano o to, że nie działał szybciej. Trzymał się zasad wiary i  fundamentalnego humanizmu, chęci wiary w ludzkość – i doznał gorzkich rozczarowań. Pod koniec swojego życia wyznał przyjacielowi: „istnieją naprawdę źli ludzie, na wskroś przesiąknięci złem”. Ale nawet w obliczu najgorszego, co świat mógł zaoferować, polityk nieustająco wypowiadał myśli inspirowane Ewangelią: „Nie bój się. Strach rodzi zło polityczne. Cierpliwość, zaufanie i wiara pielęgnują pokój”.

Dag Hammarskjöld za sens swojego życia uznał bezinteresowną służbę krajowi i ludzkości, bez ulegania presji i interesom wielkich mocarstw – temu miała służyć jego służba w ONZ. Jego maksymą były ewangeliczne zasady, że wszyscy ludzie są równi jako dzieci Boże oraz to, że człowiek winien angażować się na rzecz innych. Ulla Gudmundson, ambasadorka Szwecji w Watykanie twierdzi, że idee Hammarskjölda utorowały drogę takim ruchom, jak „Solidarność” w Polsce i „Karta 77” w Czechosłowacji.

Katolicki publicysta Tomasz Królak analizując Drogowskazy pisze: „Hammarskjöld uprawiał życie nieomal kontemplacyjne w warunkach skrajnie odległych od tych, jakie zwykliśmy uważać za sprzyjające kontemplacji – jako świecki, zanurzony w sprawy polityczne i to o charakterze globalnym. Był politykiem na wskroś chrześcijańskim, ale traktującym religię przede wszystkim jako osobistą więź ze Stwórcą. Żarliwe > rozmowy z samym sobą i z Bogiem < wynikały z pragnienia, by wszystko cokolwiek robi podobało się Bogu. I tylko Bogu. Stąd religijność Hammarskjölda pozbawiona jest wszelkich oznak bigoterii czy prób mieszania religii z polityką.”

Natychmiastową reakcją na publikację Drogowskazów w Szwecji były słowa ostrej krytyki. Niektórzy posunęli się tak daleko, że starania polityka w naśladowaniu Chrystusa nazwali bluźnierstwem, widząc w jego postawie poświęcenia jedynie mesjańskie złudzenia. Ale wierzący luteranie widzieli go inaczej: jako ucznia Chrystusa wrzuconego w bezprecedensową sytuację światowych konfliktów, dążącego do pokonania grzechu, który staje na drodze jego służby ludzkości. Droga Daga Hammarskjölda do świętości wiodła przez przestrzeń działania, a świat dzięki temu stał się lepszy.

Opracowano na podstawie:
www.daghammarskjold.se, www.wikipedia.se, Sarah H. Wilson „For all that has been – Thanks! To all that shall be – Yes!”,
Tomasz Królak „Ścieżkami Daga Hammarskjölda”
Ilustracje: Wikimedia Commons