Król Szwecji, założyciel dynastii Wazów, twórca szwedzkiego państwa narodowego. Gustav Eriksson z rodu Vasa, najprawdopodobniej urodził się 12 maja 1496 roku w Upplandzie, a zmarł 29 września 1560 roku w Zamku Trzech Koron w Sztokholmie. Miał siedmioro rodzeństwa, z czego czwórka umarła młodo, a dwójka straciła życie w duńskiej niewoli. Ze względu na swoją babkę, Birgittę Gustavsdotter z domu Sture, Gustaw był w bocznej linii potomkiem króla Swerkera Młodszego, co oznaczało, że w jego żyłach płynęła królewska krew.
W początkach 1521 roku Gustaw I stanął na czele powstania przeciw Duńczykom. Było to bezpośrednim następstwem „krwawej łaźni sztokholmskiej”, podstępnego zabójstwa przedstawicieli szwedzkich elit, dokonanego przez króla Danii, Chrystiana II Oldenburga, który na mocy porozumień Unii Kalmarskiej uzurpował sobie prawo do tonu Szwecji. Ucieczka Gustawa Wazy na nartach, ściganego przez siepaczy duńskiego monarchy, stała się jednym z najważniejszych mitów założycielskich wolnego państwa szwedzkiego. Podobnie jak to, że głównymi siłami rebelii Gustawa Wazy byli chłopi i górnicy z regionu Dalarna. W rzeczywistości Gustaw miał idealny zmysł propagandowy i wiedział, jak wykorzystać ludowe opowieści dla zbudowania swojej legendy. W rzeczywistości pierwsze zwycięstwa odnosił przy wsparciu najemnych żołnierzy, zatrudnionych za ogromną pożyczkę z Hanzy. Jednak zwycięstwa te sprawiły, że Szwedzi rzeczywiście zaczęli wspierać młodego przywódcę rebelii. Jeszcze tego samego roku powstańcy zmusili Duńczyków do odwrotu, a Gustawa wybrano na regenta Szwecji 23 sierpnia.
Ogłoszenie Gustawa I Wazy królem poskutkowało zerwaniem Unii Kalmarskiej z Danią i Norwegią. W Danii bunt tamtejszej szlachty obalił króla Chrystiana, a nowy władca, Fryderyk I, uznał tytuł Gustawa. Był on królem od 6 czerwca 1523 roku do 1560, czyli do końca życia. Został założycielem dynastii Wazów, a jego trzej synowie zasiadali na tronie, kolejno jako Eryk XIV, Jan III i Karola IX. Wprowadził monarchię dziedziczną, a także ogłosił przyjęcie przez Szwecję luteranizmu jako panującego wyznania i przeprowadził reformę Kościoła według nauk Marcina Lutra.
Za jego panowania ukształtowały się rada królewska, Riksråd, oraz sejm stanowy, Riksdag. 6 czerwca, dzień wyboru króla, jest w Szwecji świętem narodowym i dniem wolnym od pracy. Mimo że decyzja Riksdagu zapadła w 1523 roku, Gustaw I Waza został koronowany dopiero 12 stycznia 1528 roku, w katedrze w Uppsali. Wcześniej sprawował urząd bez samego aktu koronacji.
Rola Gustawa w ustanowieniu szwedzkiej monarchii dziedzicznej jest dziś postrzegana jako początek nowoczesnego państwa szwedzkiego. Później, zwłaszcza od końca XIX wieku, Gustaw I został wyniesiony do rangi ojca narodu i stał się tym samym ważnym symbolem narodowym. We współczesnej perspektywie historycznej został, jednakże poddany bardziej krytycznej analizie, w której podkreślono, jak umacniał swoją władzę i eliminował przeciwników brutalnymi metodami, która szła w parze z intensywną propagandą. Według historyka Larsa-Olofa Larssona Gustaw Waza, ze swoją bezwzględnością i żądzą władzy, połączoną z politycznymi umiejętnościami, działał pod wieloma względami zgodnie z zasadami włoskiego filozofa politycznego Niccolò Machiavellego, co często bywa pomijane przez szwedzką historiografię.
W 1527 roku Gustaw I Waza ogłosił przyjęcie przez Szwecję luteranizmu i przeprowadził także sekularyzację większości dóbr ziemskich kościoła, a w 1529 roku synod szwedzkich dostojników kościelnych w Örebro potwierdził reformę religijną – zerwano ze zwierzchnością Watykanu, a głową Kościoła narodowego stał się król, który mianował swojego intendenta do spraw kościelnych. Wcześniejszy tytuł prymasa, który przynależał do arcybiskupa Uppsali, został zachowany, choć władca postarał się o to, by ograniczyć jego wpływ na kościół.
Gustaw Waza dbał także o rozwój ekonomiczny królestwa, popierał rozbudowę i poprawę warunków szwedzkiego górnictwa. W 1542 roku zawarł sojusz polityczny i umowę handlową z Francją. W 1533 anulował przywileje kupców hanzeatyckich, co wywołało wojnę z Lubeką w latach 1534-1535. Szwedzi zwyciężyli w sojuszu z Duńczykami i kupcy lubeccy musieli zrezygnować z przysługujących im monopoli.
Gustaw I był trzykrotnie żonaty. Z pierwszą żoną, Katarzyną, córką Magnusa I, księcia saskiego, miał jedno dziecko. Z drugą żoną, Małgorzatą Leijonhufvud, miał aż dziesięcioro dzieci. Jego trzecie małżeństwo, z Katarzyną Stenbock, było bezdzietne.
Gdy schorowany Gustaw umierał, jego ostatnie dni zostały spisane przez spowiednika, Johannesa Nicolaisa. Wskazywał on na uczucie osamotnienia władcy oraz niepokój o przyszłość kraju. Gustaw zastanawiał się, czy zrobił wszystko, co w jego mocy, czy dzieło, któremu poświęcił życie zostało poprawnie zrealizowane.
Tekst: Oliwia Niszczota
Opracowano na podstawie: „Larsson, Lars Olof. (2002). Gustav Vasa. Landsfader eller tyrann?” Stockholm: Bokforlaget Prisma. Lindqvist, Herman. (2023). „Varför just han? Berättelsen om Gustav Vasa och hans tid”. Stockholm: Albert Bonniers Förlag. Westin, Gunnar T. (2002). „Olaus Petri, Peder Svart och Gustav Vasa. Religion, politik och historieskrivning i början av 1500 talet”. Stockholm: Runica et mediævalia.
Ilustracje: Domena publiczna